TÜRKMENÇE  GEPLEŞIGI ÖWRENMEK ÜÇIN TEKSTLER

 

 

 

 

 

 

“BIR KITABYŇ HEKAİASY”

 

I

-Salam!

-Salam! Geliň, geçiň ,uıam! Näme hyzmat?!

-Bagyşlaň, elimizde örän gymmatly bir kitap bar. Magaryf bölüminde satyn alnyp bilinjekdigini aıtdylar. Şonuň üçin geldim.

-Hany getir göreıin... Bu bir golıazma eseri ekeni... Örän gadymy bir kitap ıaly. Üns berilmeli eser...İagşy, siz munuň bahasyna näçe diııärsiňiz?

-Adamym pahyr, muny maňa tabşyranynda, 30 altyndan pes bolmaz diıip sargapdy.

-Baı-bä,siz-ä uıam, ummasyz diıäıdiňiz-ow! Bu baha ägirt uly bir kitaphana alyp bolar. Gymmadrak, edil bu baha bolar öıdemok. İöne, gelipsiňiz, ıene  bir geňeşçi müdirimize  görkezeıin. Ol häzir ıok. Bu kitaby bize goıup gidiň. Siz ıene bir hepdeden soňra habar tutmak üçin geläıiň.

-Taňry ıalkasyn.

 

İumuş:1.Gepleşi ilki özbaşdak okaň we düşünmeıän sözleriňizi bellik edip alyň. 2.Şol sözleriň aňladıan manysyny sözlükden öwreniň. 3.Gepleşigi rollar boıunça okamagy öwreniň. 4.Çekimlileri uzyn aıdylıan sözleri belläň we şol sözleri dogry okamaklyga çalşyň.

II

 

- Hoş geldiňiz! Siziň getiren kitabyňyzyň  bahasy üçin on  altyn berjekler.

-Be, o nähili beıle bolıar?Adamym görgüli beıle diımändi,ahyry...

-Şeıle kesgitlediler, galanynam özüňiz bilersiňiz. Meniň pikirimçe, bu kitap örän gymmatly bir kitap bolmaly. Siz muny bir-de sagatlar bazaryndaky kitapçy Burhana äkidip görkeziň. Oňa meniň iberendigimi aıdarsyňyz. Wagtlaıynça şol ıerde dursun, belki-de bir alyjy tapylar-da, siziň diııän bahaňyza alarlar.

-Taňry ıalkasyn.

 

İumuş:1.Gepleşi ilki özbaşdak okaň we düşünmeıän sözleriňizi bellik edip alyň. 2.Şol sözleriň aňladıan manysyny sözlükden öwreniň. 3.Gepleşigi rollar boıunça okamagy öwreniň. 4.Çekimlileri uzyn aıdylıan sözleri belläň we şol sözleri dogry okamaklyga çalşyň.

 

III

 

-Aıyplaşmaweriň!

--Geliň, geçiň ,uıam! Hoş geldiňiz!

-Bagyşlaň, bu golıazma, bir gymmat bahaly kitap.

-Hany, göreıin,bakaly. Rugsatmy?

-Hawa, alyň. Adamym pahyr munuň bahasy 30 altyndan pes bolmasyn  diıipdi. Magaryf bölüminde muňa  10 altyn diıip baha kesdiler.

-On altyn diııäňmi?! Diımek, magaryf bölümi 10 altyn berdi diısene...Käşge, muny on altyna satsadyňyz.

-Beıle-de bir zat bolarmy? Adamym pahyr 30 altyndan pese hiç berme diıipdi. Ol maňa wesıet edipdi, ahyry?! Aslynda asla satmazdyk, ıöne näme ıeter-ıetmezçilik, eli gysgalyk,garaz, eli ıukalyk  ...

-Düşünıän,düşünıän...

 

İumuş:1.Gepleşi ilki özbaşdak okaň we düşünmeıän sözleriňizi bellik edip alyň. 2.Şol sözleriň aňladıan manysyny sözlükden öwreniň. 3.Gepleşigi rollar boıunça okamagy öwreniň. 4.Çekimlileri uzyn aıdylıan sözleri belläň we şol sözleri dogry okamaklyga çalşyň.

 

 

IV

-Dogrusyny aıtsam, meniň pikirimçe hem bu kitap örän gymmat bahaly bir eser bolmaly. Asla munuň ıaly bir eseri  öň görmändim. Gowusy, muny wagtlaıyn maňa amanat goıup gidiň. Belki-de bir oňat müşderisi tapylar...

-Sag boluň!Taňry ıalkasyn! Size azar hem bolduk.

-Goıaweriň, diııäniňiz näme?

-Bagyşlaň, näçeräk garaşmaly bolarkam?!

-Bir hepdeden soňra geliň.. Eger satylmasa, onda yzyna alyp gidersiňiz.

-Bolıar,taňry ıalkasyn! Häzirlikçe sag boluň!

-Saglykda görşeliň!

 

İumuş:1.Gepleşi ilki özbaşdak okaň we düşünmeıän sözleriňizi bellik edip alyň. 2.Şol sözleriň aňladıan manysyny sözlükden öwreniň. 3.Gepleşigi rollar boıunça okamagy öwreniň. 4.Çekimlileri uzyn aıdylıan sözleri belläň we şol sözleri dogry okamaklyga çalşyň.

 

“DIWAN” HAKYNDA DÜŞÜNDIRIŞLI SÖHBETDEŞLIK

-Hawa,hormatly okyjylar!Bir kitabyň hekaıasy. Türk medeniıetiniň iň gadymy çeşmelerinden bolan “Diwany lugat-it tütküň” başdan geçirenleri. Bu waka ıokardaky söhbetdeşligiň  sözleıjisi bolan  bir  zenanyň sagatlar bazaryna gadam goımagy bilen başlanıar.

Hormatly okyjylar!Ynha,size hekaıasyny aıdyp berjek belli kitabymyz “Diwany lugat-it türk”.Eser Mahmyt Kaşgaryly tarapyndan Garahanlylar döwründe  ıazylypdyr.Garahanlylar uıgur döwletiniň pese gaçyp,çökmäge başlan wagtynda IX asyryň ortalarynda Orta Aziıanyň günbatarynda ıaşapdyrlar. Onuň paıtagty häzirki wagtda kartalardan hem aırylyp taşlanan Balasagun şäheridir. Ondan soňra Gündogar Türküstanda ıerleşıän Kaşgar şäherini paıtagt edinipdirler. İlki başda Garahanly hökümdarlaryndan Bazyr  hanyň ogly Satuk Bugra han X asyryň ortalarynda musulmanlygy kabul edipdir. Şeıle hem ol muny döwletiň resmi dini hökmünde yglan edipdir. Şeılelikde, şol döwürlerde Aziıadaky iň güıçli we gudratly döwleti musulman döwleti bolupdyr. Bu döwürde öňi bilen  Kaşgarda türk yslam medeniıeti örän köptaraply görüşinde işlenipdir we ummasyz mukdarda naıbaşy  eserler döredilipdir. Bu  eserlerden iň esasylaryna ıetilip bilneni hem “Diwany lugat-it türk” eseridir. Eseri Mahmyt Kaşgarly ıazypdyr. İöne,gynansak-da, Mahmyt Kaşgarly hakda “Diwany lugat-it türk” eserinde berlen maglumatlardan başga zat bilnenok. Mahmydyň doglan we aradan çykan wagty hem anyk belli däl. Diňe kitabyny 1074-nji ıylyň 10-njy Baıdagynda (fewral aıynda) ıazyp gutarandygy we şol döwürde hem ıaşynyň has ulalşandygy bilnendigi üçin özüniň XI asyrda ıaşandygy we şol asyryň ahyrlarynda aradan çykandygyny çaklamak mümkin.

Garahanly döwletiniň edep-terbiıeli maşgalasyndan bolan Mahmyt Kaşgary gadymy  bir mekdep geçipdir. Ol arap we pars dilini örän kämil  öwrenipdir. Arap diliniň ähli inçeliklerine deňiç oňat bilipdir. Oňat ıarag ulanyp bilen bir esger bolupdyr, köňli hemişe türklükden doly bolan baryp ıatan bir milli buısançly şahs eken. Ol türk milleti hakynda şeıle setirleri beıan edipdir:

 

”Men hut şuňa göz ıetiripdim, ıagny beıik taňry döwlet güneşini  türkleriň künçlerinde dogdurypdy. Asmandaky degreleri olaryň daş-töweregine öwrüpdi. Hut Biribaryň özi olara türk adyny beripdi we olary ıer ıüzüne hakany belläpdi. Zamananyň hakanyny olardan çykarypdy, dünıä milletleriň edara edilmegini,olara ıolbaşçylyk etmekligi hut türkleriň eline beripdi. Olary her kimden üstün tutupdy we özlerini hak-hukuk babatda güıçlendiripdi. Olaryň hyzmatynda bolanlara, olara sygnanlara  hemişe hemaıat edipdi, olary öz dileglerine ıetiripdi. Olary ıamanlaryň şerinden gorapdy. Oklaryň gelip teniňe sanjylmagyndan goranyp bilmek üçin, akyly bar bolana düşen paı, bu adamlaryň tutan ıoluny tutmak bolupdy. Derdiňi diňledip bilmek we türkleriň göwnüni awlamak üçin olaryň gepleıän dilleri bilen geplemekden başga ıol ıokdur.”

 

Mahmyt Kaşgarly öz döwründe Samarkant, Buhara, Nişapur ıaly orta asyr türk yslam ylym merkezlerinde ıaşap, şol ıerlerdäki alymlar bilen içgin tanşypdyr.Ol arap we pars dillerini kämil bilipdir. Ene dili bolan türk dilini hem-de onuň ençeme dialektlerini  ussatlarça öwrenipdir we çeper , labyzly gepläpdir.  Bütin türk dilleriniň sözlük hazynasyny ıygnamaga çalşypdyr. Şol sebäpli Orta Aziıanyň  örän köp ıerlerini gezipdir  we dil babatda örän baı maglumatlar ıygnapdyr. Bu hakda ol öz kitabynda şeıle sözleri ıazypdyr:

 

“Özüm türkleriň  iň dilewaryndan, iň pähimdaryndan, iň danasyndan, iň pähim-paıhaslysyndan, tohum-tijiň naıbaşysyndan we oňat gargy ulananlardan biri bolsam-da, türkleriň bütin illerini, obalaryny, çöllerini ädimme-ädim gezdim, aılandym. Türküň, türkmeniň, oguzyň, çigiliň, ıagmanyň, gyrgyzyň dillerini, kapiıalaryny tutuşlygyna zehinime nagyş eden ıaly  bezedim. Bu babatda şeıle bir öňe gitdim welin, her taıpanyň dili, meniň pikirimçe, has kämil şekilde ele geçirildi hasap edıärin. Bu kitabymy uzak wagtlap derňew we barlag edenimden soňra, iň oňat usulda, has çeper görnüşde ıazdym. Adymy dünıäniň soňuna çenli ıatlatmak we ahyrıetde tükeniksiz hyzmat gazanmak üçin Alladan hemaıat diläp ıazan bu kitabyma “Diwany lugat-it türk” adyny goıdum.”

 

Mahmyt Kaşgarly kitabyny 1072-nji ıylda Bagdatda ıazmaga başlapdyr we 1074-nji ıylyň 10-njy fewralynda  gutarnykly tamamlady.Ondan soňra kitabyny Abbasy halypasy El-Muhtewiıä berdi.Şeılelikde,türk diliniň we medeniıetiniň  araplaryň arasyndaky ilkinji propagandaçysy boldy.Kitabyny öz hökümdary  Tabgaç Bugra hanyň ıerine Abbasy halypasy El-Muhtewiıä bermegi hakynda käbir rowaıatlar bolsa-da,olar doly hakykaty ıüze çykaryp bilmezler.Munuň asyl sebäbi türk diliniň arap dili bilen deňme-deň gidıändigini görkezmekligidir.Mahmyt Kaşgarynyň “Diwany lugat-it türk” eserinden başga “Kitaby jewahir-ün-nahü türk” atly türk grammatikasyna degişli bir eseriniň bolandygy hem bilinıär.Gynansak-da,häzire çenli bu kitap ele salynmandyr.

 

“Diwany lugat-it türk” eseri ensiklopedik aıratynlyklary özünde birleşdirıän uly bir türk sözlügidir.Kitapda türkmen ,oguz,gyrgyz ,yagma we çigil türkleriniň sözlük hazynasy bilen birlikde,türk taryhy,halk döredijiligi ,edebiıaty,geografiıasy we  jemgyıetçilik ylmy giňişliginde türk milli medeniıeti bilen baglanyşykly maglumatlar berilıär. “Diwany lugat-it türk” bu gün elimizde ıeke-täk nusga görnüşindedir.Bir tötänlikden Aly Emir tarapyndan tapylyp,häzir hem Ystambylda millet  kitaphanasynda ıerleşıändir.Eser jiltlenen görnüşinde jemi 638 sahypadyr.

 

Mahmyt Kaşgary sözleri düşündirmek üçin köpsanly edebiıatyň we halk döredijiliniň nusgalaryny ulanypdyr.Bu özboluşlylyk eseriň ähmiıetini has-da artdyrypdyr.Sözli edebiıat we halk döredijiliginiň önümi 220 bentdir,eseriň dürli ıerlerinde sergilenendir.Bu bölümlerden XI asyr türk jemgyıetleriniň durmuşy barada maglymat almaklyga mümkinçilik bardyr.Arap filologiıasyndan başy çykıandygy bilinen Mahmyt Kaşgary eserini bu filologiıanyň usulyna görä we elipbiı tertibinde ıerleşdirendir.

 

“Men işi ıeňilleşdirmek we kitaby gysgaltmak üçin bu ıoly tutdum.Menden öň hiç kimiň etmedigi bir tertip boıunça we hiç kimiň pikir etmedik bir düzgün bilen işi düşündirdim.Toparlara bölünen zat nusga alynsyn diıip birnäçe düzgünler,täzeçe ölçegler kesgitledim.Kitapda türkleriň däp-dessurlaryny,maglumatlaryny görkezmek üçin olaryň aıdıan şygyr  nusgalaryny seçeledim.Hasratly we şatlykly günlerinde pähim-paıhas bilen aıdıan dana sözlerini-de aldym.Şeılelik bilen,bu kitap arassalykda men diıen derejä,ajaıyplykda has oňat bir nepislige ıetdi.Göwün bildiren bu işimde Taňrydan hemaıat islärin.Her hili güıç-kuwwat diňe oňa ynanmakdyr.Ol bize goluny uzadar we bu neneňsi ajaıyp bir ynançdyr”.

 

 

 

 

Bu sözlerden soňra kitapda türk diliniň fonetikasy-ses bilimi hakynda maglumat berilıär.Atlar we işlikler boıunça ähmiıetli we möhüm hasaplanan düşündirişlerden soňra türk alymlary we türk dilleri tanadylıar.Mundan soňra  esasy sözlük bolan bu bölüme geçilıär.

 

Türk diliniň eliňizdäki ilkinji sözlügi,grammatika kitaby,edebiıat antologiıasy we hatda XI asyrda taııarlanan ilkinji  türk dünıäsi ensiklopediıasy bolan bu eserde bir-de ıörite karta ıerleşdirilipdir.Türk dünıäsine degişli bolan bu kartanyň ähmiıeti örän uludyr.Çünki bu iň ilkinji türk dünıäsi kartasydyr.Katrada türkleriň ıaşan territoriıalar bilen,olar bilen ıakyn we uzak gatnaşyklary bolan milletlere hem ıer berlipdir.Bu kartada daglar gyzyl,deňizler ıaşyl ,gumluk sähralar bolsa gök reňk bilen berlipdir.Kartanyň merkezini türk  hökümdarlarynyň oturıan ıeri bolan Balasagun şäheri emele getiripdir.Oňa ıakyn bolup,bu ıerde bellenilmedik köl Yssykköldür.Beıleki türk şäherleri we sähralar  bu şähere görä anyklanandyr.Ugurlardyr taraplar hem gadymy türk däp-dessurlaryna görä ıola goılupdyr.Şol sebäpli kartanyň esasy görnüşini gündogar emele emele getirıär.Kaşgarly eserinde birnäçe ıer-ıurt,tire-taıpa,ülke atlaryny agzap geçmegine garamazdan,kartasynda olary görkezmändir.Şeıle-de bolsa XI asyrda türk taıpalarynyň Orta Aziıadaky territorial ıerleşişini görkezmegi babatdan kartanyň ämiıeti has uludyr.

 

Bu ıeri Milli kitaphana. Hekaıasyny gürrüň edıän  kitabymyz “Diwany lugat-it türküň” saklanıan kitaphanasy. Häzirki wagtda dünıäde ıeke-täk nusgasy bolan eser Aly Emiriniň golıazmalarynyň arasynda okyjylaryna garaşıar.Bu bina Osmanly taryhynda Edirne bakjasy ıa-da Faızullah Efendi bakjasy diıilıän ganly çaknyşykda öldürilen Şehriyslam Erzurumly Seıit Faızullah Efendiniň wakyfy bolan “Feıziıe darul-hadys”binasydyr.Gurluşygy 1701-nji ıylda tamamlanypdyr.Aly Emiriniň wakyflara ıüz tutup,kitaplaryny oňa bagyşlamak isländigi üçin oňa bu ıeri salgy berlipdi.1916-njy ıylda ilkinji gezek 14 müň jiltden ybarat eseri bu ıere goıupdyr.Şeıle hem onuň öz islegine görä bu ıere “Millet kitaphanasy” diıen at berlipdir.Bu kitaphanada gadymy eserler kolleksiıasy hökmünde iki bölüm bardyr.Birinjisi Aly Emiri kolleksiıasy,ikinjisi Faızulla Efendi kolleksiıasy.”Diwany lugat-it türk “ Aly Emiri kolleksiıasyna degişli bolan golıazmalaryň arasynda ıerleşıär.

 

Adyny ıygy-ıygy tutanymyz bu Aly Emiri kim we nähili bir şahsyıetdir?

Aly Emiri 1857-nji ıylda Diıarbakyrda doglupdyr.Ol dürli ıerlerde hasapçylyk we buhgalterlik wezipelerinde işläp,1908 –nji ıylda pensiıa çykyp,Ystambyla gelip,bu ıere ymykly ıerleşıär.Aly Emiri Efendi barypıatan kitap ölemenidi,oňa kitap diıdigiň besdi.Kitap ıygnamaga örän ıaşlykda başlapdyr.Tutuş etraplary aılanyp dürli ıerlerden ıygnan kitaplarydyr golıazmalary jemläp,uly bir kitaphana döredipdir.Bu eserleriň arasynda iň bellisi .”Diwany lugat-it türk “ bolup,mundan başga-da ençeme gymmat bahaly golıazmalar bardyr.Bular Osmanly patyşa diwanlary,Aşyk  Çelebi  tezkiresi,Gündogar žurnallary ıaly müňlerçe gymmatly eserlerdir.Orta derjede bir şahyr bolan Aly Emiriniň öz eserleri-de bardyr.Bularyň arasynda “Tezkireıi şuaraıy Amit” atly Diıarbakyrly şahyrlardan we ıazyjylardan söhbet eden kitaby has-da meşhurdyr.

 

Ömründe asla öılenmedik we kitaplar bilen baş-başa galyp ömür süren  Aly Emir Efendi özüne massus bolan häsiıetlere eıedir,akylly,pähimli,daş-töweregindäkileriň bilmedigine düşündiriş beren bir şahsdy.Yslam we Osmanly taryhyny ,edebiıatyny örän oňat bilerdi.Örän ıatkeşdi.Müňlerçe setirleri ıatdan aıdyp bilerdi.İbn Bibiniň ,Mahmyt Kemalyň aıdyşlaryna görä,bu ukypdyr başarnygy we bilimi üçin onuň özüne has göwni ıetıän eken.Öz eserlerini beılekileriň eserlerinden üstün saıar eken.Aıratyn hem töweregindäkiler tarapyndan “paıhasly pähimdar,ussat” ıaly sözler bilen ıüzleniler eken.Ol bu sözlere has-da hoşal bolar eken.

 

Ynha,görşüňiz ıaly.Ol geldi.Uzak gün bu kitaphanasyndaky otagynda işlejek.Agşam bolsa belki öıüne gitjek,belki-de bu ıerde iş otagynda galjak.Bilip bolmaz,kofehana hem gidip biler.İň gowusy,biz gidip oňa  şol   ıerde garaşalyň... .

”Diwany lugat-it türkiň “hekaıasyny göleliň,bize nähili beıan etjekkä?!

Aly Emiriniň adatydyr.,öwrenen endigidir.Köplenç agşamlaryna şu görıän “Diıarbakyr kofehanasyna”gider we bu ıerde gijäniň bir wagtyna çenli dostlary bilen söhbet eder.Soňra-da  Barmakgapydaky öıüne gider.Serediň,görşüňiz ıaly,ynha,özi hem gelıär.

 

Hormatly okyjylar!Aly Emiriniň söhbetlerinde köplenç taryhdan,şygyrdan we edebiıatdan söz edilerdi.Elbetde,seırek kitaplaryň  hem iň köp gürrüňi edilıärdi.İsleseňiz,biraz ıakynlaşyp göreliň.Bu agşam nämeler hakynda gürrüň edilerkä?!

 

Ynha,täze bir ylym we şygyr mejlisi. Gurlupdyr.Şu öňüňizde görın şahsyňyz taryh gyramasynyň agzasy Tewhit beg,ıene şol agzadan Aryf beg,ortadaky belli,Aly Emir Efendi.Meşhur Amasıa taryhynyň awtory Hüseıin Hysametdin Efendi.Aly Emire ıakyn oturan ıaş ıigit bolsa Kilisli Rifat we Aly Emiriniň söhbetine gatnaşmaga meıilli adamlar we onuň  höwesekleri.

V

 

-Hakydamda 100 müň türkçe beıit bardyr diıip,arkaıyn aıdyp bilerin.Arapça we parsça bolanlaryny hasaplamaıaryn..

- Bu aıdıanyň biraz galarak bolmaıarmy,eısem?100 müň beıit,akylyňa sygar ıaly däl.

-Men muňa ençeme gezek şaıat bolup gördüm.Osmanly zamanynyň şygyrlaryndan birini okasalar,Emiri ussadymyz onuň kimiň goşgusydygyny we şol goşgunyň yzyny dowam etdirip biler.

-Tüweleme,şeı diısene.”Hemedan daş bolsa,kädi ıakyn” diıipdirler.Halypamyzyň özi bu ıerde,geliň gowusy ol synanyşyp görsün.

-Bu nähili bolıar?Biz näme ondan ekzamen alıarysmy,näme?

-Düşnükli,düşnükli.Bu gojalan baş sizi entek köp utandyrar.Hany aıt ,göreli.

-Bir şeıleräk bendiň bölegi bar.Ne onuň galany belli,ne-de ony ıazan.

“Pyıale nuşy meıden feragat eıleıelim,

Şaraby laline ıaryn kanagat eıleıelim”.

-Be,örän täsin,asla duımadym.

-Bu beıt kimiňkikä,eısem?

-Aıalynyňky ıaly.

-Goısana,Aıaly hezretleri  heı-de beıle düzgünsiz zatlary ıazarmy?Bu elbetde,ikinji derejeli bir şahyryň işi.Onsoňam,şuny biliň,bu ıer,bu wakyf Mahmyt Ependä degişlidir.

-Aı,dilleriňe güller bitsin!

VI

-Bagyşlaň,ussadym,agşam ıadyma bir bent goşgy düşdi.

-İok bol,gözüme görünme!

-İuwaş-ıuwaş ,beıle gaharlanmaň,ussadym.

-Hormatly halypam,öten agşam Aıasofiıa meıdanynda gezelenç edıärdik.Bilşiňiz ıaly onuň golaıynda Mimar Sinanyň guran bir soltan hammamy bardyr.İadygäligindäki ıazylan taryh ıazgyla maglymata gözüme kaklyşdy. Ony okamaga çalyşdym we bellik edip aldym.

-Wah,nirä ıazdym,hany göreıin.

-Bu zatlaryňy ıygna,”Mus-mus diıme,Mustapa diı”.Diıjek zadyňy anyk pyşgyr.

-Aı,bolıar,goşgyny tapmadym.Halypam,diıjek bolıan zadym şu.Şol goşgyny Hüdaıy lakamly bir şahyr ıazypdyr.Geň galaımaly.Aziz Mahmyt Hüdaıy hezretleri beıle bir hammama taryh ıazypdyr,bu gaty geň..

-Sen entek biraz gögele bolıarsyň.Osmanly döwründe ençeme şahyrlar bolupdyr.Hatda şol wagtda birnäçe Hüdaıy atly şahyr ıaşap geçipdir. Aziz Mahmyt Hüdaıy hem şolaryň biridir.İöne seniň aıdıan hammamyňdaky taryhy goşgyny ıazmandyr.Ony ıazan Azizzade Hüdaıydyr.Indi düşündiňmi!

-Düşündim.,aslynda men hem ilki oňa geň galypdym.Siziň saıaňyzda muny hem öwrendim.

-Rifat beg,ussatdan üzňe bolmaň,siz entek nämäni görıäňiz,ondan has köp zatlar öwrenersiňiz.

-Eı-weı,bular bize kofe bermän,ıüpsüz daňaıdylar-da.Jemil,Jemil oglum,hany kofeleri tizräk getirsene!

VII

 

-Eziz adamlar,bu agşam size örän şatlykly bir habarym bar.Eşitseňiz,hut agzyňyz uçuklar.

-Baş üstüne,halypam  gulagymyz sizde.

-Ol nähili şatlykly habarmyş?!

-Siz heı .”Diwany lugat-it türk “atly bir eser görüpdiňizmi ıa-da onuň adyny eşitdiňizmi?

-İok,eşitmedik,garaz bir sözlük bolaımasa...

-İok,men hem görmedim.İöne Katip Çelebi muny bellik edip alıar.

-Ony geç.Başga?

-Arap taryhçylaryndan biri-de,wah ady ıadyma düşenok.Ol hakynda ıazypdyr.

-Şeıle çaklaıaryn:”Jananymy gören ıok”.

-Halypamyz,siz ony gördüňizmi?Bize ondan biraz gürrüň berseňiz. Arapmy,parsmy,kim ol.?

Biribaryň hemaıaty bilen bu ajaıyp eseri şu gün ele geçirdim.Kofeler menden.

-Hormatly ussadymyz,kofe beılede dursun,ol kitap nähili bir kitap.Nirede görüldi,kimden alyndy,haıyş edıän...

-Bizi alada goımaň,baş üstüne,haıyş edıaris.

 

-Siziň bilşiňiz ıaly, men pahyryň  kimim bar. Hiç kimim ıok.

-Kitaplaryňdan başga.

-Örän dogry,kitaplarymdan başga.Sagatlar bazarynda ıatyp-turup ıören adam men.Her gün ol ıere degip geçmesem bolmaıar.Düın kitapçy Burhan bege bardym.Täze bir kitap zat bolaımasyn diyip girdim onuň dükanyna.Ol dükanynda öz işi bilen gümrady.

VIII

 

-Burhan beg,bular ownuk-uşak kitaplar.Hany bularyň içinde çorba çykar ıalysy ıokmy?

-Bir kitaba bar,halypa,göwnüňden turarmy,turmazmy bilmedim-dä..

-Ber bakaly,bir göreıin.

-İöne eıesi köp pul soraıar.Alyň.Bu kitabyň maňa gelenine bir hepde çemesi boldy.Goňşy bir zenan getirdi,adam pahyr ıogalypdyr.Eli gysgamyş,kitaby satyp,çagalaryna derman pul edinjekmiş.Men hem Magaryf bölümine äkit diıdim.Ol hem äkidipdir...Birneme dagynyk gerek?!

-Hä,neme,näme diıipdirler?

-Bir hepde bizde galsyn,geňeşçä görkezjek diıipdirler.Bir hepdeden soňra oňa 10 altyn teklip edipdirler.Zenan görgüli adamsynyň 30 altyndan aşak berme diıen sözüni aıdypdyr.

-Hawa,olar näme diıipdirler.

-Näme diıer öıdıäň,30 altyna äpet bir kitaphana satyn alarys diıenmişler we kitaby yzyna gaıtaryp beripdirler.

-İagşy,ol naçar görgüli näme edipdir?

-Nätsin biçäre,getirip maňa tabşyrdy.Geçmese,yzyna aljak.

-Nähilimiş,ussadym?!Eğer halan bolsaňyz ,gerek bolsa siz alyň.

 

IX

 

-Adamyň aıdyşyna bir seretseňizläň,gerekli bolsa siz alyň diııär.Halan bolsaňyz diııär,men bolsa begenjimden tas özümden gidipdim.Dogrymy aıdıan ıykylyp galıardym şo ıerde.Damagym dagy gurap gitdi.

-İagşy,ondan soňra ...

-Nämä ıüregiňi eliňe alıaň,howlukma-da.Sabyr et.Aıdyp otyrn-a..30 lira diıip,bir depen ıerini depip dur.Wah,30 lira aslynda otuz müň lira deger bu kitap.Dünıäde deňi-taıy görülmedik bir türk sözlügi.Mundan gadymy,mundan peıdaly hiç zat bolup bilmez.

-Burhan beg siziň begenjiňizi bilendir.

-Elbetde,bildi.Menem-ä asla syr bildirmezlige çalyşdym..Aı,görnüşi ıaly-da...Bilmedim,kemmi,dolumy?!Garaz dargaşup ugrapdyr özi-hä...Akylly-başly bir gözden geçirmeli.Soňra ıazan hem Kaşgaryly bir adam.Kimdir, kimiň kimidir.İagdaılara şeıle Burhan beg.

-Bää,mgaryf bölümi 10 lira teklip edipdir-dä.Men bolsa muňa 15 lira berıärim.

-Ussat,kitap meniňki däl,meniň özüiňki bolsa,al,janyň sag bolsun diıjek-le.Siz bilen az alyş-beriş  etmedik ahyry,bu bir amanat kitap.

-Aı,men saňa beletdirin.

-Dogrymdan gelıärin,siz maňa ynanaıyň.Biçäre görgüli dogry 30 lira diııär,ondan pes bolmaz.

 

X

-Eger almajak bolsaň,näme edeli,gowusy yzyna tabşyrmak bolıar.

-Kim ol zenan?

-İaşy ulalyşan bir zenandyr.Öňki arçynyň  orunbasary  Nazyt begiň garyndaşy..

-Bolsa bolubersin,näme şoňa görä bahasy artıarmy?

-Siz dogry düşüniň.Adamsy pahyr ıörite wesıet edipdir.Muny oňat saklaň.Gyssansaňyz muny äkidip kitapçylara satarsyňyz.İöne bahasy otuz altyndan az bolmasyn diıenmiş.Şonuň üçin muny alsaňyz,siz ol görgüli naçara hem kömek etdigiňiz bolar.

-Diımek,şol zenanyň ıagdaıy çykgynsyz-da.Indi garaışym üıtgedi.

-Burhan beg!Aıdyp oturyň,ussadym!

-Kitaby alıaryn.

-Hawa,şeıdip kitaby aldym.Emma...Dostlar,kitaby almasyna-ha aldyk.İanymda diňe on bäş lira bolsa nätjek?!

XI

 

 

-Burhan beg!

-Aıdyp oturyň,ussadym!

-Men şol kitaby alıaryn.

-Hawa,şeıdip kitaby aldym.Emma...Dostlar,kitaby almasyna-ha aldyk.İanymda diňe on bäş lira bolsa nätjek?!Eger öıe gitsem,birden bir müşderi gelip kitaby alyp biler.Kim bilıär,her zat bolup biler.Burhan-da näme satsa bolıar,berer goıberer.Biziň bu kitap ıygnamak işimizde başymyzdan nämeler geçmedi,ahyry?!

-Wiı,şol ıerden birinden karz pul alsaň bolmadymy?

-Haı,akylyňdan aılanaıyn ,Tewhit beg!

-Hut şonuň pikirini edıärdim.Bir tarapdan,”Eı beıik Biribarym,maňa bir tanyş-biliş ıa-da bir dost iber” diıip hudaıy çagyrıardym.Bu kitapdan meni aıra salma diıip doga edıärdim.Bermese,hut oturyp möňňürip aglajakdym.

-İagşy,ondan soňra biri geldimi?

-“Oglan howlugar,tudana wagtynda bişer” diıipdirler.

-Bir seretsem,gapynyň öňünden taryh guramasynyň gadymy edebiıat dersini beren Faik Reşat beg geçmeıärmi..Derrew eňdim yzyndan...

XII

-Reşat beg...Reşat beg...

-Eıgilikmi,ussat.Näme boldy,ne beıle howsalaly...

-Reşat beg,sen gaırat et,örän çykgynsyz ıagdaıa düşdüm.Bar bolsa,maňa gaırat edip,20 altyn karz ber.

-Düşündim,ıene kitap meselesidir.Baryňy-ıogyňy kitaba berdiň.

-Näçäň bar.Gapjygymda on lira bar.

-Wah bolmady..Bolmad-ow.

-Gaıgy etme,ussat.Öı şu ıakynda,derrew alyp geleıin.

-Aı,sagja bol,hut Hydyr ata bolup ıetişdiň.Alla seni maksat-myradyňa ıetirsin.Şu ıerde garaşaıyn.

 

 

 

 

 

 

XIII

-Ynha,getirdim,alyň.Dogry otuz lira.

-Reşat ,Reşat jan,sen maňa şu ıerde garaş.Bilip bolmaz pelek işin...Men kitaby derrewjik alyp geleıin.

-Bolıar,bolıar.

-Burhan beg!

-A,hoş geldiňiz!

-Al,al,şu otuz altyny.Kitap meňki.

-Aı,näme howlukmaçlygy bar,beıdip ıörüp...

-Alyň,halypa.Gutly we haıyrly bolsun!Peıda getirsin.

-Hakyňy halal et,Burhan beı.Satdyň,aldym.Ber eli,wessalam,jüttamam.Bu iş baglanandyr.

-Baglamasyna-ha bagladyk,ıöne hany meniň paıym.

-Aı,bulary sen ıöne diı-de,goıaı.Ynha,bu-da seniň paıyň.Hak edip,gazanan paıyň,al.

-Alla bereket bersin!Peıdaly bolsun,ıene garaşaryn.Sag boluň!

XIV

-Reşat beg,Reşat beg..

-Aıdyň ,gulak asıan ussadym.

-Alla müň-de bir şükür,aldyk kitaby.

-Näme howsalaly görünıäň.Bir zadyňy ıatdan çykardyňmy?

-Burhana seretdim,söwdany bozaımasyn,şu ıerden biraz uzaklaşaly.

 

XV

 

-İagşy kitaby aldyňyz,ıeri onsoň nätdiňiz?

-Berıän soragyna bir seretsene,gözüme sürtjekdim.Näme edersiň öıdıäň.Elbetde,öıe gitdim.İımegi-içmegi ıatdan çykardym.Tegelek bir hepdeläp bu kitap bilen meşgullandym.

-Halypam,birneme temasy hakynda hem gürrüň beräyseňiz gowy boljak.

- Siz ony aıdıarsyňyz ,bu bir ıönekeı  kitap däl,başdan aıak Türküstan ülkesi.Türküň diline,taryhyna,medeniıetine degişli başga şunuň ıaly iň gadymy kitap ıokdur.Bu türkçe sözlük saıasynda örän uly zatlar gazanyljakdyr.

-Türkiıat işleriniň ıola goılup başlanan we barha kämilleşdirilıän wagty şeıle bir kitap,edil duranja bombadyr,bomba.

-Berekella,diliňe döneıin.Göwnümden turduň.Arapçada Sweıwehiň kitaby nähili bolsa,”Diwany lugat-it türk” hem biziň dilimizde şoldur.Bu kitaba baha kesmek zerur bolsa Karunyň hazynalary ıetmez.

XVI

 

-Baı,bu kitabyň sözüni diıseň süınderdiňiz-aı.Könelip sandan galan bir kitap.

-Näme diııäniňi gulagyň eşidıärmi,ol bir eser,ol bir miras.Aňkasy aşan diısäni,agzynyň aıdıanyny gulagy eşidenok.

-Emiri Efendi öňünden çykana gürrüň berıär,onda-da onuň aňyrsyna çykyp bilenok.Zyıa beg,bu kitap türklük älemi üçin bir duran hazyna.

-Şeılemi,has gadymymy,dilimize,taryhymyza degişli gadymy bir eser.

-Hatda bir gezek muny Zyıa beg eşitse,ol örän begener diıipdim.

 

-Nädip aıtsamkam,neneňsi düşündirsemkäm,munuň hiçbir deňi-taıy ıok. Deňsiz-taısyz bir eser bu.

-Dünıäde ıeke-täk nusgasynyň bardygy aıdylıar.Diňe bir sözlük däl,duran bir ensiklopediıamyş.İçinde halk döredijiligi bar,edebiıat bar,taryh bar,şygyr bar,hatda bir karta hem bar.

-Bä,adamyna-da duşupdyr.Aly Emiri oň ıaly zatlary adamlara aňsat-aňsat görkezmese gerek.Nätsekkäk?

-Näme-de bolsa,siz bir oňa gidip görseňiz gowy bolar.Belki sizi gynandyrmaz.

-Ony tanamaıan ıaly gürleıärsiňiz.Ol ölemen kitapçy.

-Belki,goltugynda göterıändir.

-Ol hem bolup biler.Näme-de bolsa,ahyrynda gedip göreris.Belki,Allanyň özi şowuna düşüräıedi-dä...

XV

 

-Zyıa Gökalp beg geldi.

-Gelsin,gelsin...

-Çakylyksyz geldik,eısem-de bolsa pahatsyz etmeris.

-Hoş geldiňiz,sapalar getirdiňiz.

-Saňsaryňy çykaryp,däli-diwana etjek.İörite aıagym bilen baryp gördüm.Okap bilmekden-ä geçdim,şol kitabyň ıüzüni bir göreıin diıdim.

-Näme jogap eşidendir öıdıärsiňiz..

-Bilip bolmaz,belki kanagatlanarly bir...

-Onuň diııänine bir seretsene,sabyrly bol,Zyıa beg,bir gün nobat size-de geler.İlki men bir doly derňew edip çykaıyn diııär.Bu adamy nätse bolar.Ony nädip yrmalydygyny aıtsana...

XVI

 

-Men bir zat oılanıan,ıöne...

-Hany,aıt ol näme?!

-Bilıänsiňiz,Aly Emiri Efendi Diıarbakyrlydyr.Obadaşlaryndan birini ibersek,belki-de gowşaşar,doňy çözüler.

-Akylyňdan aılanaıyn,seniň..Dogry.Onuň eminden aıdyşyň ıaly diıarbakyrlylar geler.

-Onsoňam,ıokary derejeli adamlaryň öıüne gelmegine begener.

-Bu iş boldy.Derrew bir hat ıolla.

XVII

-Halypam,Diıarbakyr wekilleri geldi.

-Goı,girsinler.Her iş bolsun,bähbit bolsun,özi-hä soňky döwürde zyıratçy köpeldi.

-Agşamyňyz haıyrly bolsyn!

-Hoş geldiňiz!

-Ussat Aly Emiri özüne çagyrıar.

-Kitap meselesi bolmasyn..

-Wah,käşge şeıle bolsady...

-Rifat!...Bilıänsiň,seni hemişe oňat görıänimi!

-Hawa,ussadym,bilıän.

-Şeıle hem saňa ynanıaryn.Seniň işçeňligiňe,ukybyňa,başarnygyňa guwanıaryn.

-Hormatly halypam,meni  gaty utandyrıaňyz. Siziň saıaňyzdadyr,halypam.

 

 

XVIII

 

-Ynha,kitap,şol ady belli “Diwany lugat-it türk”.Al,al,çekinme-de seret.Seni şunuň üçin çagyrdym,Şeıle bir waraklap çyk.Menden soňra bu kitaby gören bagtly adam sensiň.Muny hiç ıatdan çykarma.

-Meniň üçin bu uly bagt,halypam.Taňry ıalkasyn.Ejdatlarymyzyň,dilimiziň başdan geçirenleriniň bary bu ıerde.Tolgunjymdan ıaňa durup bilemok.

-Aňsat däl.Bu tolgunmany diňe ylyma,kitaba aşyk bolanlar biler.Watanyna,diline,taryhyna aşyk bolanlar biler.Käşge bu milletiň her bir şahsy bu kitap üçin seniň duıan tolgunmaňy duıup bilsedi.

 

XIX

-Ägirt,äpet.Bu kitap bir duran hazyna ıaly-la,halypam.

-Mamlasyň,Rifat!Bu tutuş türk äleminiň sözlügi,iň uly çeşmesi.İöne biraz dargan,sahypalary garyşypdyr,öıdıän.Başy ,soňy belli däl.Men belli bir netijä gelip bilmedim.

-Muny başdan aıak gözden geçirmek gerek.

-Refat,köşegim,men seni bu iş üçin çagyrdym.

-Hormatly halypam,ynamyňyz üçin has-da buısanıaryn.

-Bu kitaby başdan soňa setirme-setir yzarla.Bütinmidir,ıartymydyr,dolumydyr kemmidir bularyň baryny derňejeksiň.Sahypalary tertiplejeksiň.Men indi halys garradym.Gözlerim-de gowy görmeıär.

-Halypam,maňa mundan uly ynam bolup bilmez.Onsuzam bu işe meni laıyk gördüňiz.

-Berhudar bol.İöne kitap kem bolsa,dat meniň günüme.Men onda ölıänçäm aglap geçerin.Eger doly bolsa,onda bütin dünıä meňkidir.Senden haıyş edıän,günde bolmasa-da,günaşa bu ıere gel.Şu işi bitir.

-Jenaby hakda hemaıat berer,enşalla,

-Enşalla.

-Refat,senden başga birine ynanyp-da,bu kitaby oňa bermen.

-Ynamyňyzy ödemäge çalşaryn.

 

XX

 

-Kilisli Refat köp wagtdan bäri görnenok.Nirelere gitdi.Sen ony görıärmiň?

-Eşidişimize görä,ol Aly Emiriniň haıyşy boıunça “Diwany lugat-it türk” eserini anyklap,düzgüne salıarmyş.

-Näme diıdiň.Diımek ,kitaby görüpdir-dä.

-Görmäň nämejik,ony başdan soňuna çenli barlag edıärmiş.

-Nähili bagty çüwen adam.Ol üçin gadyr gijesi gelipdir diısene asyl.Bu kitap ıadyma düşende ukularym gaçıar.

XXI

 

-Salam ,köşek!

-Salawmaleıkim,halypam!

-İadawlyklar gutardy.

-Baş üstüne oturyň.

-İok,ıok,sen otur.

-İşleriň nähili gidıär?

-Siziň saıaňyzda ahyry gutardyk.

-Nä-me,gutardymy,berekella,netijesi nähili?!

-Doludyr,halypam!Gözüň aıdyň.Kitabyň sahypalary gutarnykly.

-Ah,köşek,ine,indi bütin dünıä meňki boldy.Elleriňe güller bitsin!Rifat,elleriň dert görmesin!

XXII

-Menden näme dileseň,dile şu wagt.

-Hormatly halypam,saglygyňyzy dileıärin

-Diňle,köşek.Men gök gümmeziň,asman giňişliginiň aşagynda ıalňyz bir adam.Hiç kimim ıok.Ömrümi kitaplara berdim.İöne Barmakgapyda meniň bir öıüm bar,edil häzir hasap notariusyna gideli-de,ony seniň adyňa geçirdeli.

-Halypam,beıle zat bolmaz.

-Bu güni başga günlere deňeme.Kap dagyndan gar isleseňem,bu gün gidip getirerin saňa.Beıle kiçelmäň,hormatly ussadym!Men bir üıtgeşik zat etmedim ahyry.

-Alla size saglyk bersin.Men bir üıtgeşiklik etmedim-ä.İöne bir zat haıyş edip bilerin.Ol hem bu kitabyň neşir edilmegine rugsat etseňiz.

-Enşalla,ol hem bolar.Netijede bu kitaby beıle galdyrmakçy däl.Biziň däl,eısem bütin türk milletiniň malydyr.Häzirlikçe biraz sabyr etmekligimiz gerek.Bir gezekde oturyp,bilelikde gözden geçireli.

-Baş üstüne,uly höwes bilen..

XXIII

 

 

-Özümi bagtly hasaplaıan.Mahmyt Kaşgarynyň kitabyny hem gördüm,hem-de okadym.

-Oglum,kofeler gelmedi-le.

-Soňunda bir neşir halyna getirdim.

-Diımek ,biz hem görüp biljek-dä.Neşir edilmegine umyt baglap bileris.

-Onsuz hem men muny öňden pikir edıärdim.Türklik älemine mundan oňat sowgat bolmaz.Bu gapynyň açary ıene-de siziň eliňizde.Maňa bu meselede hemaıat ediň.Şu kitaby halas edeliň.

-Meniň elimden gelıän zat ıok ahyry,onuň eıesi Aly Emiridir,ilki onuň rugsady zerurdyr.

-Bu belli,mesaňa-mälim.

-Onuň elinden kitap almak üçin öňi bilen Perhat ıaly daglary ıarmak gerekdir.

-Bolsun.Mendäki aşyk  hem Perhadyňkydan pes däldir.İöne çäresi näme?Maňa ony aıdyň.

-Meniň akylyma bir çäre gelıär,ıöne bilemok,siziň näme diıjegiňizi bilemok.Jüpüne düşjekmi?

-İöne basymrak bolaweriň.Bu iş ähli barlygymy harjamaga taııär.Gerek bolsa syıasy derejämi hem ulanaryn.

XXIV

 

-Talat Paşa bilen duşuşıaňyzmy?

-Käwagtlar,gabat gelişsek..

-Nähili,oňa sözüňiz geçıärmi?!

-Onuň ıaly gürrüňleriňi goı.Näme indi ara Talat Paşany sokalymy?

-Eısem-de bolsa,şeıle ıaly.

-Paşa,Emirini örän gowy görıär.

-Hawa,hut şeıle.

“Gökdäki dilegiň ıerde goşarmyş”diımändirlermi,eısem.Talat Paşa bir haıyş etse,iş biter.

XXV

 

-İöne bir zady ıatdan çykarıaňyz.Hemmämiz Talat Paşanyň jenaıatly bir şahs boldugyny bilıäris.Şonuň üçin Talat Paşa Emiriniň üstüne gitse bolmaz.Ony Baba Ala çagyrsa hem mynasyp däldir.Meniň pikirimçe,bir düşünişmezlik bar.

-Dogry.

-Beıle bolmaz.

-Başga bir ıol tapmaly.

-Men şeıle çäräni oılanypdym.Ussat Aly Emiri adalat boıunça müdirimiz Ybraıym begi örän oňat görerdi.Onuň şahsyıetine,adyllygyna ähmiıet bererdi.Ybraıym beg-de oňa uly hormat goııar.Emiri ıygjam onuň öıüne myhman bolardy.Soňra gelibem ol ıerde edilen gürrüňi bu taıda aıdyp berer.

-Munda bir üıtgeşiklik ıok,ahyry!

-Ybraıym beg bir gije ony agzaçara çagyrsa.

-İeri,onsoň..

-Şol naharda Talat Paşa we birnäçe ıoldaşy hem bolsa,Emiri şol ıerde tanadylanda,”ussat,halypa”ıaly hormat sözleri ulanylsa...

 

XXVI

 

-Häzir Oraza aıyna girdik.Yzly-yzyna agzaçara çagyryş edilıär.Ybraıym beg bir gije ony agzaçara çagyrsa.

-İeri,onsoň..

-Şol naharda Talat Paşa we birnäçe ıoldaşy hem bolsa,Emiri şol ıerde tanadylanda,”ussat,halypa”ıaly hormat sözleri ulanylsa...

 

XXVII

 

-Agşamyňyz haıyrly!

-O-ow,bu gije çaı we kofeler menden.Jemil oglum,kofeleri taııarlaweri..

-Häzir barıaryn.

-Haıyr bol-a,uly bir üıtgeşiklik boldumy,gullukçylyk wezipä dagy ıerleşdiňmi,ıa-da bir zat dagy miras galdymy?

-Maňa görkezilen hormatlylyk saıasynda o zatlaryň ähmiıeti nämejik?İok,üıteşik miras hem galmady.Onsuz hem men känbir dünıä malyna gyzygman.Muny bilıänler bilıär,bilmeıänleri-hä aıdyp oturmaıyn.

Şeıle bir  geň-taňlyga duçar boldum welin,diıip düşündirip bolmaz.

-Haıyş edıäs,näme bolanyny anygrak düşündirseňiz...

-Be,näme yzyňdan ıagy gelıärmi-how.Elbetde,aıtjak..Biziň adalat boıunça müdirimiz Ybraıym begi hemmäňiz tanaıarsyňyz.Depseň,deprenmez baılyga eıedir.Oňat tälimdir terbiıe alan ylym adamdyr.Men hem oňat görer,gören ıerinde gelip salamlaşar.İygy-ıygydan  myhmançylyga çagyrar.Gitmesem,üstüme geler.Zorlap diıen ıaly äkider.Düın gije ıene agzaçara çagyrdy.Gitmesem,asla boljak däldi.Gepiň gysgasy, onuň öıüne gitmeli boldum.Men ol ıerde  şeıle bir gadyr-gymmatly garşyladylar welin,soramadaň,ıöne,diıiň-de goıaıyň.Hal-ahwal soraşyldy.Agzaçar saçagynyň başyna geçdik.Menden başga hiç kimi çagyrmandyr,ıüzbe-ıüz diıen ıaly oturdyk.Şol wagt öıüň hyzmatçylaryndan biri içerik girdi.Talat Paşa bilen onuň ıoldaşlary gelipdir.Bu garaşylmadyk tötänlige bir serediň,ahyry.

 

XXVIII

 

-Hormatly ussadym.Siziň öňüňizde hemişe baş egmäge taııardyrys.Merhemet ediň!

-Goıaweriň..Beıle zat bolmaz.

-Menden rugsat alyp,taryha,edebiıata degişli birnäçe zatlar soradylar.Ahyrsoňy söz aılanyp-dolanyp,”Diwany lugat-it türk” eserine geldi.Men kitap hakynda gerekli maglumaty berdim.Hemmesi  agzybirlik bilen meni  gutladylar.

-Ussadym huzuryňyzda söz sözlemäge utanıaryn.İöne bir zady aıdasym gelıär.Kitaplaryň hem adamlaryňky ıaly belli bir ömri bardyr.Bir kitap müňlerçe ıyllap ıaşamaz.Çüırär,ıitip gider.Elbetde medeniıet munuň hem çäresini tapypdyr.Ol hem neşirıatlaryň araçylygy bilen ony neşir etmek.Şeılelikde,bir kitap müň bolar,on müň bolar,ıüz müň bolar.Eısem,”Diwany lugat-it türk” biz üçin örän ähmiıetli bir kitap dälmi,näme?!Rugsat etseňiz,bu kitaby neşir edeliň.Başyna-da adyňyzy goıalyň.Bütin jahana ıaırasyn.Jahan sizden minnetdar galsyn.İagşylyk ıatda galar.

 

XXIX

 

-Sylaşygyňyz üçin sag boluň.Men hem şeıle pikir edıärdim.İöne iki sany şertim bar.

-Aıdıanyňyz näme,hiç çekinmäň,halypam!

-Çekinmäň,aıdyň,şertiňizi ıerine ıetirmäge çalşarys.

-Birinjisi,men bu kitaby diňe Kilisli Rifata berip bilerin.Çünki,ol bu kitabyň gadyr-gymmatyny gowy biler.Tertibine,düzgünine we dürst,dogry görnüşde neşir edilmegine üns berer.İkinji şertim hem kitap neşir edilıänçä Rifatda galmalydyr.Başgasynyň eline asla geçmeli däldir.

-Hormatly ussadym,islegiň şular bolsun,edil aıdyşyňyz ıaly ederis.

-Bolıar.Kabul edıäris.Kilislä bereli.Onuň hiç gürrüňi bolmaz.

 

XXX

 

-Halypam,size bir sowalym bar.Bu günler näme wezipedesiňiz?

-Hasapgeçirişden pensiıä çykdym.

-Bolmaz,beıle zat asla bolmaz.

-Siziň ıaly hormatlanıan,parasatly şahsyıetiň pensiıa çykyp,kenara çekilmegi bolup bilmejek zat. Ençeme ıyllap hyzmat edip bilersiňiz.İurdumyzyň siziň ıaly alymlara her wagt mätäçligi bar.Aıdyň,haısy wezipe isleıärsiňiz.Derrew buıruk bereıin.

-Alada edip,azara galmaň,men milletime zerur bolan hyzmaty berdim we häzir hem berıärin.Öz islegime görä pensiıa çykdym.Bu gün gözümde hiçbir gullukçynyň gadyr-gymmaty ıokdur.Aladadyr sypaıyçylygyňyza  taňryıalkasyn. Haıyş edıän,örän uly haıyş edıän meni kitaplarym bilen başa-baş galdyryň.Bu sözler üçin ıörite  şohunly el çarpdylar.

-Bizdenem bir şowhunly el çarpyşma.

-Dogrymy aıdıan,siziň ıeriňize başga biri bolan bolsa,bir welaıat häkimi wezipesini alardy.

-Gutlaıarys.Enşalla,kitabyň neşir edilmegi miıesser bolar.

-Her iş bolsun,bähbit bolsun.Ynha,şeıle-dä, bir azgaçara bardyk,nämeleri görmedik.

 

-Rifat ertir gel,kitaby al.

-Siz hiç aladalanmaň,halypam.

XXXI

 

-Kilisli Muallym Rifat beg geldi,halypam.

-Hormatly adamlar bu meseläni Kemala hakyky manyda ele aldyrarys.

-Zyıany ıok,men haçan diıseňiz gelip  bilerin.Onsuzam siziň myhmanyňyz bar.

-Hoş geldiň,Rifat ,näme täzelik,kitaby aldyňmy?

-Hawa.

-Hany göreıin.Getirdiňmi?

-Getirip bolarmy,Rifat kitap bilen köçe-köçe aılanyp ıor diıseler gowy däl,ıöne neşirıat işleriniň baryny ıola goıdum.Basym wagtda neşir korrekturasyny bölek-bölek okap bilersiň.

-Bä-ä,ömrümiz garaşmak bilen geçjek-dä. Onsoňam Rifat,Aly Emiri halypa sowgat hökmünde 300 altyn ibermegi mynasyp gördük we has anygy merkezden ıörite karar çykartdyk.Nähili görıäň.

-Oňa mynasyp.Aslynda bu kitabyň bahasy hiç pul bilen ölçelmez.İöne ussat kabul edermi,etmezmi ony bilemok.

XXXII

 

-Kabul eder öıdemok.İöne biz öz üstümize düşen wezipäni ıerine ıetireli.

-Ezizim Zyıa! Sypaıyçylygyňyz üçin taňryıalkasyn.Milli hyzmat üçin pul-peşgeş almak meniň wyždanyma gaty agyr gelıän zat.Siz bu puly garyp-gasarlara sadaka paılaň we şol sadakanyň ady hem “Diwany lugat-it türk” bolsun.

-Köp işleıärsiňiz Rifat!Bu kitap sizi keselledermikän diıip gorkman hem duramok

-İşlemekden adama hiç zat bolmaz.Häzir-ä örän jogapkärli işiň üstünde ylmy bir wezipäniň gurbany.Elleriňe güller bitsin! Saňa aıtjak zatlarym bar.

-Eıgilikmi?

-Alňasama.Aıtjak zatlarym ıene bu kitap bilen baglanyşykly.Saňa öň hem aıdypdym.Bu kitap dünıäde bir sany.

-Hawa, öň hem aıdypdyň.

-Ynha meni azara we alada goııan hem bu.İadyma erbet zatlar düşüberıär.

-O nähili?!

-Eger,öye bir ogry girip,ogurlaısa,ıa-da birden ıangyn bolaısa.

 

XXXIII

 

-Biz hem alada galdyk.Ony has ynamdar bir ıere tabşyrsaňyz bolmazmy?

-Siz mamla,men hem şeıle pikir edıärin.Baıazit umumy kitaphanasynyň müdiri Ysmaıyl Seıit beg ynamdar adamdyr,oňa eltip bereıin diııärin.

-Oňat bolardy.Biz hem aladadan dynardyk.

-Ertir äkidip bereıin.Mundan beıläk kitaphanada işläıin.

 

-Rifat beg,bilşiň ıaly,kitaphana dürli görnüşli adam gelıär.Olaryň içinde her hilisi bar.Gara gözüňden aılanaıyn,gowusy meni bu işe goşmasana.

-Siz bir beıle diımäň,ahyry!

-Haıyş edıän,meni muňa garyşdyrmaň.Mekdebiň müdiri Akyr begi tanaıansyň.Iň gowusy muny mekdebe äkit.Mekdep müdüriniň bir demir sandygy bar öıdıän .Şol ıerde saklansa,ynamly bolar.

 

-Aı şepäm,sen maňa duşmanmysyň.Men muny nädip gorap saklaryn.Gel-gel meni tapdyňmy?!Onsuzam bu edara iş ıetik.Kabul etmekligim asla mümkin däl.Aslynda kitap neşirıatda basylıar.Neşirıat müdiri Hamyt bege aıt,bir öı tutsunlar.Sen hem hemişe şol ıerde.

 

XXXIV

 

-Essalawmaleıkim!

-Waleıkimessalam!Gel,geç...Näme hyzmat?!

-Hamyt beg,ertirden bäri sütünim süındi,selpeme kemini goımadym.Şu kitaby gayırat edip saklaň.

-Rifat jan,dogrudyr.Biziň neşirıatymyz könelişipdir.Seni gynandyrmak islemezdim.İöne birden bir ıangyn çykaısa...Uly hyzmat edıäň,muňa düşünıän.Emma bu teklbiňi kabul edip biljek däl.Iň gowusy ,ıene özüň gorap saklasaň,kem bolmazdy.

-Maňa oňat gulak asyň.Sen hem.Bu görıän kitabyňyz örän gymmat bahaly kitapdyr.Ejeňize öň aıdypdym.Ertirden bäri gapy-gapy aılandym,ıöne hiç kim kabul etmedi.Başga çärämiz galmady,muny biz gorap saklamaly boljak.

-Bäriňize serediň,kakamyz aıtmady diımäň,gözüňiz her wagt bu kitapda boljakdyr.Eger goňşulara ıa-da iş üçin gitmeli bolsaňyz,biriňiz hökman öıde galyp,bu kitaba göz-gulak boluň.

-İagny nobatçy bolmaly-da?!

-Hut şeıle ,aıdyşyň ıaly oňa nobatçy bolmaly.Eger hemmäňiz bile bir ıere gitmekçi bolsaňyz,onda ony torbaňyza salyp,ıanyňyza äkitmeli.

-Bilip bolmaz ıangyn zat bolaısa...

-Hudaı saklawersin,agzyňdan ıel alsyn.

-Adamçylykdyr,bilip bolmaz pelek işi,ıangyn bolaısa,öıüň goş golamlaryny gorajak bolmaň,diňe şu kitaby goramaga çalşyň.Bu kitap öıümizden hem gymmatlydyr.Hiç haçan unutmaň!

-Şeıdip,tutuş maşgalamyz bolup,bu kitaby goradyk.Hudaıa şükür,birinji jildini neşir edip gutardyk.

-Täze bir nobatçy sanawyny taııarlaberiň.

-“Diwany lugat-it türk” nobaty..

-İagşy,gündizlerine nobatçy  durıar diıeliň,a gijelerine näme?

-Gijeleri nobaty men tutıaryn.İatjak wagtym ony diwardan aıryp,ıassygymyň aşagyna salıaryn.

XXXV

 

-Ynha,hormatly diňleıjiler!Şeıdip,Kilisli Rifatyň ıolbaşçylygynda “Diwany lugat-it türk” eseriniň birinji jildi neşir edildi.Ol kitaby üç jilt görnüşinde taııarlapdy.Beılekileri-de neşir edilıärdi.İöne ıene ara Aly Emiri Efendi girdi we kitabyň hekaıasy täze bir bölüme eıe boldy.Isleseňiz ony hem Rifat begden eşideliň.

 

-Ikinji jildi neşir edıärdik.Bir gije Aly Emiri halypa İewropadan gelen bir terjimeçi neşir edilen kitaby görüp ony halandygyny,bir-de asyl nusgasyny görmek isleıändigini aıdypdyr.Men hem bolar diıdim.Ertesi gün kitaby äkidip,Aly Emirä berdim.Şonda ol:”Rifat,aıyplaşma,bu kitaby indi görmegiň kyn bolaımasa-da biridir” diıdi.

-Baı-bä-ä,gaty ıokardan tutupdyr-ow,gazabyna...

-Weı-weı,ussadym,bu nähili gep boldy.?!Neşir dowam edıär.Beıle-de bir zat bolarmy?Öň ylalaşmadykmy.

Garaz gepiň gysgasy,ıalan sözlemäge mejbur bolupdyr.Aly Emiriniň ıakyn garyndaşy hasapçy eken.Ony işden çykarypdyrlar.Aly Emiriniň bu sebäpli aılanmadyr ıeri galmandyr.Ahyry şeıle netijä gelipdir.Men gidip,Magaryf bölümine düşündirmeli.Ony işe aldyrmaly.Garaz sanasaň sogaby bar diıleni.Men Magaryf bölüminde gakmadyk gapym galmady.Iň soňunda bolsa,Aly Emiriniň garyndaşyny üç günüň içinde işe ıerleşdirip,ahyrynda kitaby gaıtadan ele geçirdim.

-Hekaıanyň gaty uzynyny-ha siz  başdan geçiren ekeniňiz.

-Sag boluň,Rifat beg,uly kynçylyklary aşypsyňyz.Soňunda-da “Diwany lugat-it türk” eserini neşir etmegiň hötdesinden gelipsiňiz.

-“Diwany lugat-it türk” eserini bize tanadan esasy şahs Aly Emiridir,men bolsa diňe oňa kömekçi bildum.Bir üstünligim bar bolsa,ol Aly Emiriniňdir.

-Kitabymyzyň başdan geçirenleri bu ıerde tamamlanıar,hormatly diňleıjiler!Kilisli Mualim Rifat beg-de kitaby 1917-1919-njy ıyllaryň içinde neşir etdi.Ondan soňra Türk dil guramasy tarapyndan 1941-nji ıylda bir asyl nusgasy neşir edildi.Ilki Kilisli Rifatdan başlap,arapça bolan bu eseri terjime etmek üçin köp sanly synanyşyk edenler boldy.Olaryň arasynda Besim Atalaıyň eden terjimesi üç jilt görnüşinde Türk dil guramasy tarapyndan 1939-1941-nji ıyllaryň içinde neşir edildi.Besim Atalaı ondan soňra,1947-nji ıylda kitabyň latyn elipbiıde görkezgijini hem neşir etdi.Şeılelikde,XI asyrda Kaşgardan gadam  goıup,bir uzak ıolagçylyga çykan “Diwany lugat-it türk” kitabynyň başdan geçirenleri şeıdip tamamlandy.Ony bize gaıdyp berenlere salam bolsyn!

-Eger bir gün ıoluňyz düşüp,Sagatlar bazaryna ıa-da Millet kitaphanasyna baraısaňyz,bu ıerde Aly Emiri Efendini,Kilisli Refaty we Besim Atalaıy  ıatlap geçiň.Çünki olar hem bir wagtlar siz ıaly bu mekanlarda aılanypdyrlar we tüıs ıürekden we höwes bilen bilinmedik kitaplaryň bilinmedik  sahypalaryna eglipdiler.